Adoracja - wyraz pochodzenia łacińskiego, znaczy wielbienie. Adorować - wielbić.

Adwent - wyraz łaciński, znaczy przyjście.

Agape (grec. miłość) - tak nazywano ucztę miłości u pierwotnych chrześcijan; po niej następowało uczczenie śmierci Pańskiej - łamanie chleba.

Agnostycyzm - pogląd filozoficzny, który nie potwierdza, ani też nie zaprzecza istnienia Boga.

Alegoria. * Metafora.

Amulety - przedmioty w kulturach pogańskich, którym przypisuje się pewne siły magiczne (pozanaturalne), np. chronienie od chorób, wypadków, itp. Podobnymi do amuletów są maskotki, które spotkać można często w domach i autach ludzi, którzy uważają się za chrześcijan. Podobnym do tych jest fetysz, uważany przez pogan jako przedmiot, w którym mieszka bóg. Uprawianie tego kultu nazywamy fetyszyzmem.

Anabaptyści - grupa religijno-polityczna prowadzona przez Tomasza Muenzera w czasach reformacji (początek XVI w.). Anabaptyści podkreślali znaczenie chrztu dorosłych i dążyli do zmiany ustojów społecznych. Tomasz Muenzer był nie tylko kaznodzieją, ale i dowódcą politycznym w wojnie chłopskiej (bauernkrieg). Byli krwawo prześladowani przez kościół rzymsko-katolicki i protestancki. Muenzer został ścięty w 1525 roku. Z nimi spowinowaceni byli Baltazar Hubmaier (1485 - 1528), Konrad Grebel (1498 - 1528) i inni. Nie należy ich identyfikować z baptystami, którzy zaczęli powstawać około roku 1650 i mieli bardzo zdrowe zasady. Głosili narodzenie z Ducha Świętego, po czym dopiero następował chrzest przez całkowite zanurzenie. Byli gorliwymi ewangelistami. Nie byli politycznie nastawieni i szanowali władze państwowe.

Antysemityzm - nienawiść i szerzenie nienawiści do Żydów.

Antytyp. * Typ.

Asceta - człowiek uprawiający ascetyzm zadaje sobie fizyczne cierpienia w celu osłabienia wpływu ciała na wzrost duchowy. Bóg chce, aby chrześcijanin był zdrowy, pogodny i szanował swoje ciało, które ma być przybytkiem Ducha Świętego.

Astrologia - przepowiednie losów człowieka z gwiazd. Była uprawiana w Babilonii i Persji. Niezgodne z nauką chrześcijan, bo chrześcijanin oddaje się pod całkowitą opiekę Boga.

Aszkenazim - nazwa dla Żydów, rozsianych po drugiej wojnie światowej w krajach słowiańskich, Niemczech, Rumunii i Węgrzech (także Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej). Mówią językiem żydowskim (jiddysz) powstałym z frankońskiej gwary w południowych Niemczech w XII wieku. Druga odmiana Żydów to Sefardyjczycy, Sefardim. Przebywali przez dłuższy czas w Hiszpanii i Portugalii, skąd wygnani zostali w 1492 roku. Posiadają osobny rytuał; posługują się językiem, który jest mieszaniną hiszpańskiego i portugalskiego (ladino), alfabet hebrajski. Obecnie wielu z nich przebywa w Izraelu, Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, Holandii i Turcji.

Ateizm - pogląd odrzucający wiarę w istnienie Boga i sił nadnaturalnych. Postawa człowieka wyrażająca negację Boga. W aspekcie teologicznym - osobowe zerwanie z Bogiem i cofnięcie aktu zaufania wobec Niego. W refleksji filozoficznej nawiązuje do racjonalizmu.

Aureola - zwana także nimbeb; jest to jasny i promienny otok naokoło głów "świętych" na obrazach.

Autorytet - powaga umysłowa, naukowa; może nią być człowiek, jakaś ustawa, konstytucja państwowa, książka, doktryna i inne. Dla chrześcijan autorytetem w sprawach wiary jest Pismo Święte. Tradycja nie może być autorytetem w sprawach wiary, ponieważ nie jest Słowem Boga.

Autosugestia. * Hipnotyzm.

Bibliografia - spisy dzieł stojących w związku z pewnym zagadnieniem, ale może także oznaczać opisywanie książek dla celów wydawniczych.

Boże Narodzenie - święto chrześcijańskie, wprowadzone w starożytności dla uczczenia tajemnicy narodzenia Jezusa Chrystusa.

Celibat - bezżeństwo zakonników i księży rzymsko-katolickich wprowadzone główniez przez papieża Grzegorza VII, potwierdzone w latach 1215 i 1563.

Chaos - nieporządek, zamęt

Chiromancja - wróżenie z ręki.

Chronologia - nauka, której przedmiotem jest mierzenie czasu, ustalanie dat, itp.

Cibora - roślina roczna. Osiąga około 5 metrów wysokości. Specjalny jej gatunek dostarczał w starożytności papirusu, na którym pisano. Spotykana w Afryce i w pasie nadśródziemnomorskim (pewien jej gatunek spotykany także nad wodami Polski niżowej).

Czarownik. * Okultyzm.

Czyściec - niektórzy twierdzą, że istnieje dla grzeszników miejsce, w którym mogą po śmierci odcierpieć kary za popełnione grzechy. Dla tej nauki nie ma podstaw w Biblii. Wzmianka o zbieraniu pieniędzy na modlitwy za dusze poległych żołnierzy w Drugiej Księdze Machabejskiej nie może być podstawą do nauki o czyśćcu, bo Księgi Machabejskie nie należą do inspirowanych i Juda Machabeusz działał ze swojej woli, a nie z woli Boga, gdy kazał zebrać pieniądze i posłać je do Jerozolimy, gdzie miały służyć jako zapłata dla tych, co mieli modlić się za dusze poległych żołnierzy.

Definicja (łac. definere - ograniczać) - jest krótkim określeniem jakiegoś pojęcia. Mówi się czasami, że jest to odowiedź na pytanie: Co to jest?

Dekalog (nazwa pochodzenia grecko-łacińskiego) - inna nazwa dla dziesięciorga przykazań.

Dogmat - przez ludzi ustanowione twierdzenie, pewnik. Na przykład dogmat o czyśćcu, ogłoszony na soborze we florencji.

Duchowieństwo. * Kler.

Dyskusja (od łac. disputacjo - wymiana zdań, rozprawa, ustne roztrząsanie) - dyskutowanie jest bardzo ważną rzeczą w życiu człowieka. Nad tym powinni się szczególnie zastanowić chrześcijanie. Podkreślenia dla tego znajdujemy w Piśmie Świętym. W dyskusji człowiek pokazuje swoją mądrość, swoją kulturę. Mądrze postępuje, kto się nie narzuca, jest skromny, niezłośliwy, nie zabierający czasu drugim, nie starający się imponować swoją ''wielką'' wiedzą, chętnie przyznający się od omyłek i braku znajomości rzeczy, o której mowa, nie śmieje się drwiąco z omyłek drugich. Trudno jest dyskutować z ludźmi, którzy nie dojrzeli do dyskusji ludzi rozumnych. Poznać można ich łatwo po tym, że przeskakują na inny temat, nie mówią do rzeczy, przerywają drugim wtrącaniem się słowami, które nie mają nic wspólnego z tematem rozmowy. Towarzystwo, w którym kilkoro mówi na raz, nie dojrzało do rozumnego dyskutowania. Nie należy odnosić się lekceważąco do ludzi, którzy mają może mniej wykształcenia, ale posiadają zdrowy rozsądek. Gdy dyskusja staje się bardzo jałowa, niedorzeczna i głupia, dobrze jest wycofać się z niej w niepodpadający sposób, albo zaryzykować przerwanie dyskusji i zaproponowanie poprowadzenia jej dalej,'gdy wszyscy trochę więcej o omawianym zagadnieniu pomyślą. Chrześcijanie powinni sobie zdawać z tego sprawę, że wielkim pomocnikiem w prowadzeniu dyskusji z drugimi chrześcijanami i niechrześcijanami jest Pismo Święte.

Egzystencjalizm - kierunek filozoficzny, któremu początek dał duński teolog i filozof Soren Kierkegaard (wym. Kerkegor; urodzony w 1813 roku, zmarł w 1855 roku). Występował przeciw oficjalnemu chrześcijaństwu, które wg niego nie było chrześcijaństwem. Żądał szczerości w wyznawaniu i całkowitego oddania się Bogu. Wskazywał na bezsensowność świata (tak uczynionego przez ludzi), czego rezultatem jest lęk i beznadziejność, nawoływał do analizy człowieka (filozofii) która zajmuje się wszystkim, czym człowiek jest (egzystuje). Późniejsi egzystencjaliści nie prowadzą do zgłębienia, do poznania Boga. Sartre głosił skrajny nihilizm (tzn. bezwartościowość wszelkich zasad) i był ateistą.

Elekcja, Wybranie, Wybór (grec. ekloge) - wybór, o którym tu mówimy dokonywany był przez Boga, z łaski. Może być zbiorowy, np. wybranie narodu Izraela, Oblubienicy (Kościoła) i indywidualny. Może być wybór do spełnienia zadania.

Empiryzm. * Materializm.

Etyka. * Nauka moralności.

Ewolucja, Ewolucjoniści - słowo ewolucja (od łac. evo1utio - rozwijanie) może oznaczać ruchy i zmiany w uszykowaniach wojsk, ale znacznie więcej słowo to używane jest dla oznaczenia teorii (której autorem jest Karol Darwin) głoszącej, że wszystkie istoty żywe nie zostały stworzone przez Stwórcę w gatunkach, w jakich występują, ale się rozwinęły z istot bardzo prostych, nieskomplikowanych (komórek) pod wpływem różnych bodźców środowiskowych w istoty skomplikowane i różne gatunki. Przeciwnikami ewolucjonistów są kreacjoniści, którzy stoją na stanowisku, że gatunki zostały stworzone gotowe przez mądrego Stwórcę i nie zmieniają się w inne gatunki. Kreacjoniści (od łac. creator - stwórca) pochodzący z różnych warstw społecznych przyznają rację Pismu Świętemu. W Stanach Zjednoczonych istnieje towarzystwo kreacjonistów, które wydaje miesięcznik ''Bible Science Newsletter'', redagowany przez profesorów uniwersytetów. Współpracują z nimi biologowie, geologowie, genetycy, lekarze i inni.

Facsimile, Faksymile - dokładna (fotograficzna) kopia jakiegoś dokumentu.

Fatalizm - pogląd, wg którego istnieje jakieś fatum (nieznana siła), które kieruje losami człowieka i przeciwko któremu nic zdziałać nie można. Podobny do predestynacji, religijnej teorii, wg której Bóg z góry przeznacza niektórych na zbawienie, a innych na potępienie.

Filosemityzm - przyjazne ustosunkowanie do Semitów (Żydów).

Filozofia - nauka zajmująca się głębszym poznaniem (człowieka, świata, Boga).

Filozofizm - niby-filozofia, mądrzenie się.

Fundamentalizm - jest przeciwieństwem do modernizmu. Fundamentaliści biorą naukę Biblii dosłownie; głoszą odrodzenie z Ducha Świętego, że Chrystus zmartwychwstał, że istniał przed przyjściem w ciało (tzn. wierzą w Jego preegzystencję, wierzą w paruzję i Millenium itd. Inaczej wierzą moderniści, którzy nie biorą Biblii dosłownie. Podają oni w powątpiewanie poczęcia z Ducha Świętego Jezusa, Jego zmartwychwstanie. Dlatego ich wiara jest właściwie tylko religią, kultem. Fundamentaliści nazywają siebie prawdziwymi chrześcijanami.

Genetyka - nauka badająca zasady dziedziczności.

Geologia - nauka zajmująca się budową skorupy ziemskiej.

Getto - dzielnica miasta, poświęcona w średniowieczu na mieszkania dla Żydów.

Gnostycy, Gnostycyzm - w wiekach II-IV rozpowszechniony był wśród chrześcijan pogląd religijno-filozoficzny, który nazywano gnostycyzmem. Był mieszaniną chrześcijaństwa i niektórych religii wschodnich. Było kilka odmian gnostyków, ale wszyscy uważali się za wyznawców o większej i prawdziwej znajomości zasad ich religii, stąd ich nazwa gnostycy (grec. gnosis - poznanie).

Hades. * Piekło.

Hedonizm - pogląd, wg którego wszystko należy robić dla przyjemności. (Właściwie pogląd ten nie byłby zły, gdyby w nim nie zezwalano na przyjemności chybiące dobrym obyczajom).

Herezja. * Sekta.

Hipnotyzm - w praktykach hipnotycznych rozróżnia się hipnotyzera hipnotyzowanego i hipnozę. Hipnotyzer jest osobą, która wywołuje w hipnotyzowanym stan (hipnozę) podobny do snu. Hipnotyzer pozbawia hipnotyzowanego pewnych sił i krytycyzmu, przez co hipnotyzowany zgadza się na wszystko, co mu hipnotyzer mówi (wmawia, sugeruje). Hipnoza może być tak silna, że hipnotyzowany może znosić silne bóle; po wywołaniu w nim odrętwienia nie będzie w stanie ruszyć ani jedną częścią ciała do czasu, aż hipnotyzer go z tego uwolni. Hipnotyzować można pojedyncze osoby, grupy ludzi i wielkie zebrania, składające się z tysięcy osób. Podobną do hipnozy jest sugestia, która także jest wmawianiem czegoś w drugich. Jest jednak o wiele słabsza od hipnozy, ale także może silnie podziałać na drugich. Są osoby, które mają dar wywoływania silnego wpływu na drugich.

Histeria - rozstrój nerwowy, rodzaj nerwicy, pojawiający się często u ludzi żądnych wzruszeń, częściej u kobiet. Podobne niekiedy do napadów, którym towarzyszą osłabienie, drgawki, albo i nadzwyczajne wybuchy energii (bardzo głośny, piszczący śpiew, chęć do deklamowania i inscenizowania, często dla zwrócenia na siebie uwagi, błagania o litość).

Indyferentyzm - obojętność, brak zainteresowania sprawami wiary.

Inkarnacja - wyrazu tego nie ma w Piśmie Świętym, ale jest jego uzasadnienie. Oznacza tyle co istnienieChrystusa przed przyjściem w ciało (przed wstąpieniem w ciało, które wziął od Marii). Jego istnienie u Boga Ojca, przed przyjściem w ciało, nazywamy preegzystencją (tzn. istnienie przedtem).

Jahwistyczny - boski, dotyczący Jahwe.

Justyfikacja. * Usprawiedliwienie.

Katolicki (od grec. katolikos - powszechny, ogólny) - z początku wyraz ten znaczył tyle co: powszechny, obowiązujący we wszystkich kościołach, zgromadzeniach. Z końcem drugiego wieku zaczęło pojawiać się dużo herezji i katolikami nazywano tylko tych, co wierni byli Staremu kościołowi. W czasach reformacji anglikanie, którzy odeszli od Rzymu, też nazywali siebie katolikami, dlatego dla tych, co stali przy Rzymie, dla odróżnienia, nazywano rzymsko-katolikami. Dziś jednak pod słowem ''katolik'' rozumie się rzymsko-katolika. W Polsce unici, powstali w roku 1596, nazywali siebie greko-katolikami.

Kler (od grec. kleros) - podział chrześcijan na ''wtajemniczonych'' (kler) i ''niewtajemniczonych'' (laików) zaczął pojawiać się już pod koniec pierwszego wieku chrześcijaństwa, w czasach kiedy Jan w Księdze Objawienia zaczął wspominać nikolaitów. W Nowym Testamencie nie mamy podstaw do tego, aby chrześcijan dzielono na klasy lepszych i gorszych, głupszych i mądrzejszych, ale czytamy, że jeden ma poważać drugiego wyżej niż siebie samego, kto się wywyższa, ten będzie poniżony. Przywileje dla kleru wprowadzał już cesarz rzymski Konstantyn Wielki, a w roku 1295 kler angielski traktowany był na równi z baronami. Kler nie sprzeciwiał się wieszaniu chłopów na hakach w ścianach kościołów (po czym pamiątki zachowano do dzisiejszego dnia).

Komentarze - są to objaśnienia do lepszego zrozumienia Biblii. Mogą dać duże usługi, gdy pisane są bezstronnie i ze znajomością rzeczy. Prawdziwy chrześcijanin powinien jednak wiedzieć o tym, że najlepsze objaśnienia Biblii posiada sama Biblia. Są przeciwnicy komentarzy Biblii i ci mogą mieć rację, gdy chodzi o komentarze niezgodne z Duchem tej księgi, ale gdy ktoś pochwala dobre objaśnienia wygłaszane ustnie, to dlaczego miałby sią sprzeciwić dobrym objaśnieniom podanym na piśmie.

Konkordancja - jest to alfabetyczny spis słów Biblii z podaniem ich miejsc dla łatwiejszego odszukania ich.

Konstantyn Wielki - cesarz rzymski (żył od 280-337 roku), odegrał wielką rolę w kształtowaniu zeświecczonego chrześcijaństwa przez powodowanie mieszania chrześcijaństwa z polityką. W jego młodości szalały jeszcze najkrwawsze prześladowania chrześcijan. Jednak mimo tych prześladowań wzrastała ogromnie liczba chrześcijan, a obok tych wzrastała też liczba pseudochrześcijan. Nic dziwnego, że chrześcijaństwo, ponieważ było już tak liczebne, mogło wywrzeć pewne wpływy natury politycznej. To właśnie wykorzystał Konstantyn aby uzyskać wsparcia w zdobywaniu większej władzy w wielkim Państwie Rzymskim, które było zlepkiem różnych ziem i różnych narodowości. Gdy został cesarzem (Augustem) w roku 306, zaczął także faworyzować chrześcijan. W roku 313 polecił zaprzestanie prześladowań i wolność wyznania dla chrześcijan. Nic dziwnego, że chrześcijanie przywitali te posunięcia z wielką i zrozumiałą radością, ale drugi jego wpływ na chrześcijaństwo okazał się bardzo szkodliwym. A tym było to, że mieszał się w życie wewnętrzne chrześcijan, zwołał sobór w Nicei (325 rok), na którym nawet przewodniczył, podczas gdy sam pozostawał poganinem. Dał się bowiem dopiero ochrzcić na łożu śmierci, o czym do dziś nie wiadomo, czy to było jego wolą. Tak zaczął się kościół, którego Chrystus przestał być Głową.

Kreacjonizm. * Ewolucja.

Kult - wielbienie bogów pogańskich jest kultem i wielbieniem Boga nie w prawdzie i nie w Duchu Świętym też jest ślepym kultem.

Laik (od grec. laos - zwyczajny, prosty lud) - w niektórych wyznaniach istnieje podział na duchownych (kler) tzn. wtajemniczonych w zasady ich religii i laików, którymi są wyznawcy niewtajemniczeni w zasady ich wyznania. Ten rodzaj podziału wyznawców na dwie klasy ma swoją starą historię. Praktykowany był głównie przez pogan, gdzie klasa niewtajemniczonych trzymana była w ciemnocie wykorzystywana i ciemiężona. Dobry obraz takich stosunków w starożytnym Egipcie podał nam pisarz Bolesław Prus w swojej powieści ''Faraon''. Między prawdziwymi chrześcijanami nie powinno być takiego podziału. Poważajmy drugich wyżej niż siebie samych. W potocznej mowie słyszy się czasami wyrażenie ''W tej dziedzinie jestem laikiem'', co znaczy ''Na tej rzeczy się nie znam''.

Litania (z grec. litanea - prośba) - ma być modlitwą, w której ''duchowny'' i zebrani, na przemian, czytają albo powtarzają na pamięć szeregi przygotowanych z góry zdań. Litania wprowadzona została już we wczesnych wiekach chrześcijaństwa do zebrań dla ożywienia ludzi i powstrzymania ich od zaśnięcia. Pod uwagę należy wziąć, że w tych czasach nie miano Biblii ani śpiewników, tak jak to jest dzisiaj. Był to raczej dowód bierności wśród wyznawców. Pismo Święte chce, aby każdy wielbił, nauczał i mówił o sprawach wiary swoimi własnymi słowami. Nie ma też w Biblii mowy o tym, aby modlitwę należało napisać i ją później odczytywać. Modlitwa rnusi być naturalna i tak prosta jak najprostsza rozmowa z dobrym przyjacielem.

Liturgia (z grec. litourgia - publiczna służba) - jest to przepisowo podany sposób prowadzenia nabożeństwa. Datuje się od pierwszych wieków chrześcijaństwa.

Materializm - pogląd filozoficzny wg którego tylko materia jest rzeczywistością. Wszelkie zjawiska, nawet samo życie wypływają z działalności materii. Pogląd ten miał już swoich teoretyków w starożytności (Epikur, Demokryt, w nowszych czasach Holbach i Feuerbach, ateiści). Z połączenia materializmu i hegelianizmu powstał materializm dialektyczny, którego autorami są Karol Marks i Fryderyk Engels. Podobnym do materializmu jest empiryzm, wg którego rzeczywistym jest tylko to, co można stwierdzić przy pomocy doświadczenia. Nauka ta powstała w Anglii w XIII w. i do dziś wywiera silny wpływ na filozofię angielska. Obydwa poglądy odrzucają istnienie duchów, aniołów, Boga, zmartwychwstanie i wszystko, czego pięcioma zmysłami pojąć nie można.

Masora (hebr. tradycja) - jest to zbiór znaków i objaśnień do Starego Testamentu (i sam tekst Starego Testamentu), nad którym czuwali uczeni żydowscy zamieszkali w wiekach VI-XII w dolinie rzeki Eufrat. Samo Pismo Święte (tzn. ST) było nienaruszalne i dlatego masorecki tekst był uważany jako podstawa do robienia przekładów. Początkowo pismo hebrajskie miało tylko spółgłoski, a dopiero później Maroreci dodali znaki samogłoskowe. Wszelkie poprawki i objaśnienia Masoreci umieszczali na marginesach a nie w tekście. Pierwsza cała hebrajska Biblia (tzn. ST) ukazała się w roku 1488, a drugie jej wydanie w r. 1494, z którego Marcin Luter i inni protestanci robili swoje przekłady. (Polski jezuita Jakub Wujek (1540-1587) przełożył Biblię z łacińskiej Wulgaty).

Metafora lub Przenośnia - obrazowe wyrażenie użyte zamiast prawdziwej nazwy jakiegoś pojęcia. Np. ''Chodząca encyklopedia'' zamiast erudyta, albo człowiek, który dużo wie, ''Ujrzał światło dzienne'' zamiast urodził się. W Piśmie Świętym dużo jest wyrażeń metaforycznych. Czasami wyraz ''chrzest'' użyty jest metaforycznie. W Mat. 20;22-23 wyraz chrzest oznacza męki i prześladowania, które Pan i apostołowie mieli przejść. Każdemu chrześcijaninowi powinno być wiadomo, że jest tylko jeden chrzest. Podobną do metafory jest alegoria, która zazwyczaj jest dłuższa. Alegorią jest np. książka Jana Bunyana ''Wędrówka pielgrzyma'', w której pewne cechy charakteru człowieka występują jako ludzie itd. Także podobną do alegorii jest personifikacja, która o roślinach i martwych rzeczach mówi jako o osobach ludzkich np. ''sędziwy dąb'', ''ledwie dyszące auto'', ''skromny fiołek''.

Modernizm. * Fundamentalizm.

Moralność - postępowanie cnotliwe, które cechuje chęć nie wyrządzania nikomu krzywdy, sumienność, pomaganie słabszym, uczciwość. Zasady te są nakazem dla każdego człowieka, a szczególnie dla chrześcijanina, u którego mają wypływać ze szczerego serca. I ludzie niewierzący w Boga mogą być bardzo moralni. Nauką moralności zajmuje się etyka.

Nałogi- Stwórca dał człowiekowi (również zwierzętom) zmysł smaku do próbowania pokarmów, czy się nadają do spożywania, czy są szkodliwe, czy dobre dla budowy organizmu. I człowiek ma jeść dobrze. Ale nie ma jeść za dużo, co jest obżarstwem, kto je dla obżarstwa, ten grzeszy, bo obraża Boga, który chce, aby ciało nasze było świątynią Ducha świętego. Żarłok nie je, aby zaspokoić głód, on tylko lubi podrażniać nerwy smaku; pijak też nie pije, by zaspokoić pragnienie - on pije, by drażnić nerwy smaku. Pijak może mieć ciało przepełniore płynami, ale gdy on poczuje zapach wódki, to musi pić; a musi pić, bo nałóg nauczył go tak słabym, odebrał mu wolę, siłę panowania nad sobą, że on już nie jest w stanie przeciwstawić się tej żądzy namiętności; stał się niewolnikiem; nałóg pijaństwa jest jego panem. Pismo Święte wyraźnie mówi nam, że nie możemy dwom panom służyć. Paweł radził Tymoteuszowi używać po trosze wina dla kuracji chorego żołądka, ale zdecydowanie potępiał opilstwo. Nałogiem jest także palenie tytoniu, które jest także podrażnianiem nerwów smaku i powonienia. Psychologia uczy nas, że nawyki są dobre, a przyzwyczajenia mogą być dobre i złe, ale gdy przyzwyczajenie przerodzi się w nałóg, to już jest źle, bo każdy nałóg jest szkodliwy i przeciwny naturze danej od Boga. Palenie tytoniu nie jest pokarmem, który idzie do żołądka i dalej naturalną drogą. Palenie robi z człowieka niewolnika i nie jest z wiary, a co nie jest z wiary, to jest grzechem. Chrześcijanin nie ma być sługą grzechu. Palenie kala sumienie chrześcijanina, bo zmusza do krycia się przed innymi; a chrześcijanin ma mieć czyste sumienie. Pocałunek bratni też ma być święty, ale chyba nim nie jest, skoro pochodzi z cuchnących tytoniem ust. Palenie należy do szerokiej drogi, nie jest z wiary. Jest bardzo okrutnym panem swego niewolnika, bo rujnuje mu zmysł smaku i obdarza go rakiem płuc.

Nauka, Nauczanie, Uczenie, Filozofia - uczeń pobiera w szkole naukę, tzn. dowiaduje się o tym, czego nie wie; poznaje to, co może już widział, dotykał, słyszał, ale nie poznał, albo nie zgłębił tegoż poznania. Co nauczyciel daje, a uczeń pobiera, jest nauką; co nauczyciel czyni - jest nauczaniem, a to, co uczeń czyni, jest pobieraniem nauki albo uczeniem się. Podobnym do uczenia się jest studiowanie, które jest głębsze od uczenia się, przy czym studiujący jest bardziej samodzielny i dojrzalej patrzy na świat. Słowo nauka może mieć bardzo szerokie pojęcie: może być wiedzą, zdobywaniem wiedzy (poznania) i zastosowaniem tego, co się wie, a może także stanowić wszystkie trzy razem (wiedzę, zdobywanie i stosowanie jej). W celu poznania, jakie zjawiska są, jak powstają, jak je wykorzystać, nauka posługuje sią środkami poznania, które też nazywamy naukami. I tak mówimy o nauce matematyki, która wprowadza w świat liczb i ilości; mówimy o nauce biologii, która uczy nas o życiu i istotach żyjących; mówimy o historii, która uczy nas o tym co było itd. Nauki te dzielimy na dwie wielkie główne grupy: pierwszą tworzą nauki ścisłe (biologia, chemia, fizyka, geologia i inne) a drugą grupę nauk tworzą nauki humanistyczne (historia, językoznawstwo, socjologia, teologia). Trochę kłopotu jest z filozofią, bo ta zajmuje się wszystkimi naukami i w tym jest podobna trochę do historii, z tą jednak wielką różnicą, że historia opisuje przeszłe wydarzenia, a filozofia krytykuje wszystkie nauki, wszystkie wydarzenia, wynajduje, czym jest prawda i czy wszystko, co mówimy, jest prawdą,, ma sens i cel. Wciąż jeszcze istnieje spór między uczonymi, czy ją do nauk zaliczyć. Była kiedyś nauką, gdy w skład jej wchodziły psychologia, logika, ontologia, etyka, estetyka, teoria poznania, metodologia nauk, ale te stały się teraz osobnymi nauki i niektórzy zastanawiają się nad tym, co jeszcze w filozofii zostało i czy ona w ogóle jeszcze powinna istnieć jako przedmiot nauki. Jednak znawcy filozofii wyraźnie stwierdzają, że także po wyodrębnieniu wspomnianych nauk, dla filozofii pozostaje jeszcze wielkie pole do działania. Początki wiedzy naukowej i filozofii dali światu starożytni Grecy. Słowo filozof składa się z dwóch greckich wyrazów: filos (przyjaciel i sofos (mądry), skąd powstała nazwa filozofia, co znaczy tyle, co: miłość mądrości. Filozofowie byli zazwyczaj ludźmi mądrymi i rozsądnymi, ale obok tych byli i tacy, co potrafili się mądrzyć i wykorzystywać naiwność drugich (półmędrkowie, ludzie o niezdrowych poglądach, ale wygadani) i widocznie tych Paweł miał na myśli, gdy ostrzegał przed filozofią. Zresztą mógł i ostrzec przed prawdziwymi filozofami, bo i ci, nie będąc narodzonymi z Ducha, mogli szkodzić nieobeznanym z naukami rozumowymi chrześcijanom. Ślepy uzdrowiony przez Pana nie znał się na filozofii, ani na innych naukach, kierowanych rozumem ludzkim, ale wiedział, że Chrystus go uzdrowił, poznał i czuł siłę Boską, której zawdzięczał wzrok. Dla chrześcijan także ważna nauka: lepiej jest głosić Ewangelię wiarą i chwaleniem Boga, niż mędrkowaniem o sprawach, na których się nie znamy. Działanie duchowe i działanie rozumowe to dwie zupełnie odrębne od siebie rzeczy. Nauka ludzka (poznanie ludzkie) nie jest w stanie zbadania wszystkiego. Są zjawiska w przyrodzie, dla których wyczuwania nie mamy zmysłów (i np. nie ma zmysłu dla elektryczności). Wielu rzeczy nie możemy zbadać ani sprawdzić i musimy przyjąć (polegać na tym) co inni nam mówią, albo przekazali. Nie możemy np. sprawdzić wszystkiego co robili kiedyś w Polsce Tatarzy i musimy wierzyć kronikarzom. Nie zawsze te kroniki są źródłami, na których można w całości polegać. Chrześcijanie mają jednak Kogoś, kto nie kłamał, nie mylił się i na Nim polegać można - jest Nim Jezus Chrystus i to poleganie nazywamy Wiarą.

Nihilizm. * Egzystencjalizm.

Nimb. * Aureola.

Odstępca, Syn Marnotrawny - wyrazów tych nie ma w Biblii; zostały wprowadzone i są używane ze względów praktycznych dla oznaczenia głównej postaci w przypowieści Pana w Łuk. 15;11-32. W tej przypowieści widzimy człowieka, który był z początku z Ojcem (Bogiem) a gdy dojrzał w pewnym sensie, odszedł, ale po twardych przejściach w służbie u złego pana, wrócił do ojca. Twierdzą niektórzy że syn ten przedstawia nawróconego człowieka, który odpadł i musiał się po raz drugi narodzić na nowo. Ta interpretacja jest niemożliwa, bo człowiek rodzi się tylko raz cieleśnie i raz duchowo; nie czytamy w Biblii, aby ktoś rodził się z Ducha kilka razy. Druga interpretacja mówi, że jest to człowiek odrodzony duchowo który polubił później świat, opuścił towarzystwo (społeczność) z dziećmi Bożymi i z samym Bogiem, ale wciąż pozostał dzieckiem tegoż Ojca (Boga), któremu nie przynosił zaszczytu, ale hańbę i troski. Po czasie widzi swoje głupstwo, pokutuje, przeprasza w całej szczerości Ojca (Boga), który mu wybacza i uważa go znów jako swego prawego syna. Inna interpretacja mówi, że przypowieść ta ilustruje nam ziemską pielgrzymkę człowieka (dzieje człowieka w ogóle, albo ludzkości). Człowiek rodzi się jako niewinne dziecko i należy do Boga (gdy w tej niewinności umiera, idzie do Boga). Z czasem człowiek zaczyna dorastać (poznawać zło i dobro, podobnie jak Adam i Ewa w Eden) i duchowo odchodzi od Boga, staje się sługą szatana, jako naturalny człowiek - niewolnikiem grzechu i musi narodzić się na nowo (z własnej woli). Syn marnotrawny był dzieckiem Ojca - Boga w niewinnym okresie dzieciństwa, a później wziął wszystko, co miał od Ojca (tzn. swoje ciało, zdrowie, siłę fizyczną, rozum i inny majątek) i poszedł swoimi drogami, w świat, w służbę do pana, którego symbolizuje posiadacz świń. Tam przekonał się, że Ojciec jego jest dobry i wciąż go miłuje, postanowił wrócić. Nie miał pewności, czy go Ojciec przyjmie, ale wiedział, że świadomie zawinił i dlatego pokutuje i pełen skruchy wraca. A dobry Ojciec nie sądzi go, nie potępia, ale (widząc nowe, zmienione serce syna) przyjmuje go z otwartymi ramionami i urządza wielką ucztę. Główną częścią tej uczty jest tłuste cielę (symbol ofiarowanego Zbawcy Jezusa Chrystusa, sprawcy radości zbawienia). Drugi syn, który nigdy od Ojca nie odszedł, nie odpadł, symbolizuje aniołów, którzy nigdy nie odpadli i nie potrzebują rodzić się na nowo. Syn ten nie jest faryzeuszem, (faryzeusze byli z diabła) i Ojciec go nie potępia; syn ten jest zazdrosny (podobnie jak Aniołowie są zazdrośni) ale Ojciec nie gromi go za to, ale tłumaczy mu, że brat jego był umarły i ożył. Drugi syn zawsze żył u Ojca (Boga) jak Aniołowie i nie był umarły, nie potrzebował ożyć (duchowo). Drugi syn nie może symbolizować Izraela, bo ten często odchodził od Boga.

Okultyzm - zajmowanie się zjawiskami, których naukowo wytłumaczyć nie można. Należą do nich jasnowidzenie, magia, praktyki spotykane u spirytystów. Wspomina je Biblia i je także potępia. Praktyki spirytystyczne uprawiane były już w czasach Mojżesza, który ostrzega przed tymi, co pytali duchów i wywoływali umarłych. Praktyki te uprawiane są i dziś przez spirytystów (którzy czasami lubią nazywać siebie ''spirytualistami'', tzn. uczonymi, filozofami, którzy przyznają istnienie życia duchowego).

Palenia Tytoniu Nałóg. * Nałogi.

Parapsychologia - nauka zajmująca się badaniem praktyk i zjawisk, będących poza możnością poznania zmysłowego, jak np. telepatia, jasnowidzenie, wywoływanie duchów i komunikowanie się z nimi.

Paruzja. * Pochwycenie.

Personifikacja. * Metafora.

Półmędrek, Pseudouczony, Niby-Uczony - Człowiek udający uczonego, ale w rzeczywistości jest tylko półuczonym; posiada tylko powierzchowną uczoność. Człowiek, który mniej wie, nie jest pół-mędrkiem, gdy nie udaje mądrego i przyznaje się do tego, że wielu rzeczy nie zna. Najwięksi uczeni przyznają się, że wielu rzeczy nie znają i o niektórych naukach mało wiedzą.

Prawdziwy Chrześcijanin - jest nim człowiek narodzony z Ducha Świętego mający pewność, że otrzymał zbawienie od Chrystusa i wierzy we wszystko, czego nauka Chrystusa uczy. Kto nie wierzy we wszystko, co jest w nauce apostolskiej, a nazywa siebie chrześcijaninem, jest chrześcijaninem z nazwy.

Predestynacja. * Fatalizm.

Preegzystencja. * Inkarnacja.

Protestanci - ludzi należący do luterskiego albo reformowanego kościoła, którzy na posiedzeniu parlamentu w Spirze w Niemczech w roku 1529 protestowali przeciw decyzji zabraniającej szerzenia zasad reformacji w Niemczech.

Przenoścnia. * Metafora.

Pseudochrześcijanin (grec. pseudo - niby, nieprawdziwy, fałszywy) - niby-chrześcijanin, któremu się wydaje, że jest chrześcijaninem, ale w rzeczywistości nim nie jest, bo nie urodził się z Ducha. Przypowieść o 10-ciu pannach, z których pięć miało oliwę (Ducha Świętego) a pięć nie miało wyraźnie o tym mówi. Te ostatnie uważały się także za panny, tzn. wyglądały jak te pierwsze, miały nawet lampy (symbole świadectwa) ale nie było w nich oliwy, tzn. Ducha Świętego.

Psychologia (grec. psyche - dusza, logia - słowo, nauka) - nazywano ją kiedyś nauką o duszy, ale obecna (materialistyczna) nazywa ją nauką o zjawiskach i procesach psychicznych (działalności zmysłów, bodźcach, uczuciach, wrażeniach, reakcjach na bodźce, uwadze, pamięci, przystosowaniu się do środowiska itd.). Psychologia stała się wielkim polem działań i dzieli się na pokaźną liczbę działów.

Rabin - religijny kierownik gminy żydowskiej, także kaznodzieja i nauczyciel.

Racjonalizm (łac. ratio - rozum) - kierunek filozoficzny, którego zwolennicy wierzą tylko w to, co rozumem wytłumaczyć można. Są między nimi i tacy, co sądzą, że są istoty i zjawiska, których obecnie jeszcze rozumem wytłumaczyć nie można, ale będzie to można uczynić w przyszłości. Racjonalistów mamy i między chrześcijanami; ci chodzą do kościoła, przyjmują urzędy w kościołach, ale nie wierzą w praegzystencję Chrystusa, Jego zmartwychwstanie, Jego drugie przyjście, życie pozagrobowe, cuda Chrystusa i apostołów itp.

Reformacja (z łac. reformo - zmienić, ulepszyć, przywrócić) - ruch religijno-społeczny, w którym chodziło o oparcie wiary na Piśmie Świętym, a nie na tradycji. Doprowadził do odłączenia się większych grup ludzi (całych narodów) od kościoła rzymsko-kaitolickiego i utworzenie kościołów protestanckich. Zapoczątkowana przez Marcina Lutra w Niemczech na początku XVI w. (oficjalnie w roku 1517). Reformatorami byli także Kalwin, Zwingli i inni.

Religia - stosunek człowieka do istoty nadprzyrodzonej, duchowej, Stwórcy wszechświata, Boga prawdziwego, bogów. Jest ona tak stara jak człowiek i jest wszędzie, gdzie są ludzie. Jest nieodłączna od człowieka. Poganizm jest religią; różne kulty. Religia nie zbawia.

Sakrament - jest to obrządek, w którym w widzialny sposób przedstawiana ma być sprawa duchowa. Rzymsko-katolicy mają 7 sakramentów (małżeństwo, chrzest, bierzmowanie i inne) protestanci tylko 2 (chrzest i wieczerza Pańska). W Biblii tego wyrazu nie ma.

Schizma - odłączenie się pewnej grupy członków kościoła na skutek różnicy w nauce i utworzenie innego kościoła. Spory wkradły się do zborów już w czasach apostolskich. Paweł ostrzegał przed tymi, co sieją rozerwanie ciała.

Spirytualizm - kierunek filozoficzny, który przyjmuje istnienie Ducha, który kieruje bytem i którego tylko duchowo pojąć można. Spirytualistami są wierzący ludzie w istoty duchowe; należą do nich filozofowie i poważni uczeni. Czym innym są spirytyści (którzy siebie nazywają czasami spirytualistami). Ci tworzą specjalne religijne wyznanie (kościół) zajmujące się praktykami okultystycznymi.

Starożytne, Antyczne Czasy - do starożytności należą wszystkie czasy od około 4000 lat przed Chrystusem do 476 po Chrystusie (upadku zachodniego cesarstwa rzymskiego). Średniowiecze stanowią czasy od 476-1492 (odkrycie Ameryki).

Sugestia - wywoływanie w drugich uczuć i myśli przez wmawianie i inne wpływy. Można np. komuś cierpiącemu na ból głowy wmówić, że go głowa wcale nie boli i on przestaje czuć ból głowy (wierzy, że ból przeszedł). Niektóre osoby są więcej podatne na sugestię. W ogólności kobiety łatwiej ulegają sugestii. Jeżeli ktoś sam wmawia coś w siebie i wywołuje te same reakcje, wtedy mamy do czynienia z autosugestią. Silne działanie sugestii może doprowadzić do hipnozy.

Talmud (hebr. pouczenie) - zbiór żydowskich ksiąg religijnych. Składa się z właściwego tekstu (Miszna) i komentarzy (Gemara). Skompletowany przez rabinów w III w.

Teofania - wyraz spotykany w teologii różnych wyznań; ozn, okazanie się (manifestację) Boga ludziom w widzialny sposób (np. w postaci anioła, osób, słupa dymu lub ognia, palącego się krzaka).

Teokracja - ustrój państwa który miał być rządzony wg woli i wskazówek Boga (także kapłanów). Teokracją była monarchia Dawida, Salomona i innych królów.

Teologia (grec. teos - Bóg, logos - nauka) - jest nauką o Bogu. Teologia mówi o Chrystusie, a pierwotni chrześcijanie głosili (podawali) samego Chrystusa. Można być teologiem i nie być odrodzonym z Ducha, nawet nie wierzyć w Boga. Teologii jest bardzo dużo (chrześcijańska, protestancka, katolicka, teologie wschodnie, buddystyczna itd.).

Tradycja - w znaczeniu świeckim praktykowanie zwyczajów i ceremonii odziedziczonych po przodkach. W znaczeniu religijnym - przekazywanie zasad religijnych drogą ustną, w ceremoniach, opisach żywotów świętych i innych. Na tradycji opierają się niektóre kościoły. Wg Pisma Świętego powinno się polegać na nauce apostolskiej, która jest w Piśmie Świętym.

Transcendentny, Transcendentalny - istniejący poza zasięgiem zmysłów i rozumu, np. Bóg istnieje poza człowiekiem i światem. Przeciwieństwem do tego jest immanentny, co znaczy będący wewnątrz. Bóg może być w każdej rzeczy (immanentnie) i poza nią (tzn. istnieć transcendentalnie).

Teoria Ewolucji. * Ewolucja.

Tytus - cesarz rzymski (39-81); zniszczył Jerozolimę w roku 70.

Tora (hebr. nauka) - pięcioksiąg Mojżesza; jest częścią Talmudu.

Wujek Jakub - polski jezuita (1540-1597), przełożył Biblię z łacińskiej Wulgaty na język polski. Przekład ten używany jest do dziś, głównie przez rzymsko-katolików i nazywany ''Biblią Wujka''.

Wulgata (łac. vulgus - prosty lud, gmin) - przekład Biblii na łacinę, którą mówił prosty lud; dokonany przez Hieronima (około 347-420 roku) przekład ten ukończony został w roku 405 a zatwierdzony i przyjęty decyzją konsylium w Trydencie w roku 1546. Inne przekłady na język polski dokonywane były z tekstu masoreckiego.

Wybór, Wybranie. * EIekcja.

Zwoje Znad Morza Martwego - są to zwoje pergaminowe odnalezione w latach 1947-1958 w grotach miejscowości Qumram położonej nad Morzem Martwym. Zawierają pisma niektórych proroków (Izajasza, Habakuka i inne). Według obliczeń pisane i przepisane były w latach 200 przed Chrystusem do 135 roku po Chrystusie.

Żydzi - są to potomkowie dawnych mieszkańców Judy, państwa powstałego z plemion Judy i Beniamina po rozpadnięciu się monarchii Salomona. Jest ich dziś rozproszonych po całym świecie około 16 mln. Dzielą się na dwie główne grupy: (1) Aszkenazejczycy i (2) Sefardejczycy. Aszkenazejczycy byli przez długi czas w południowych Niemczech, skąd w XII w. większość wywędrowała na wschód do krajów słowiańskich (Polska, Rosja) zabierając ze sobą język jiddysz, który jest mieszaniną niemieckiej gwary (mówionej w Frankonii) i części języka hebrajskiego (z pismem hebrajskim). Sefardyjczycy przebywali dłuższy czas w Hiszpanii i Portugalii, skąd wyparci zostali w roku 1492. Zwani są także ''Spanielami''. Językiem ich jest ladino, mieszanina hiszpańskiego i hebrajskiego z alfabetem hebrajskim. Osiedlili się w Holandii, północnej Afryce, Turcji i Ameryce. Obok tych są jeszcze Orientalni w krajach arabskich (z językiem arabsko-hebrajskim). Fałaszowie w Abisynii, Bnei w Indiach i Taci osadzeni w górach Kaukazu. W obecnym państwie Izrael liczą około 2,5 miliona. Są mieszaniną Żydów z wszystkich części świata. Językiem urzędowym Izraela jest unowocześniony język hebrajski.